Author: Институт перевода Библии
Date: 2022-09-07T01:41:18.858240+00:00

Сыйлы Китапла: Даниял Файгъамбар, Рут, Эстер: Эстер

Сыйлы Китапла: Даниял Файгъамбар, Рут, Эстер: Эстер

1. Эстер

1. География Картала

Багъалы окъуучу!

Бу басмада Эски Кесаматны юч китабы барды: «Даниял файгъамбар», «Рут» эм «Эстер». Эски Кесамат Жангы Кесамат бла бирге ёмюрден ёмюрге бек кёп окъулгъан «Сыйлы Китапланы» къурайды. Эски Кесамат дунияны, адамны жаратылгъаныны юсюнден, чюйют халкъны эм башха бурун миллетлени тарыхларын бла ниет жолларын кёргюзтеди.

Бу басмагъа кирген юч китап уллу тюйюлдюле. Алай Сыйлы Китапланы ичинде аланы магъаналары бек сейир болгъанлары себепли, ала энчи турадыла.

Даниял файгъамбарны китабы бир асыл тукъумдан чыкъгъан яхудалы жашны жашаууну бла файгъамбар кёрюнюулерини юсюнден айтады. Аны, бирсиле бла бирге жесир этип, Бабилге элтгендиле.

Башха эки китап – «Рут» бла «Эстер» – Сыйлы Китапланы ичинде, баш магъаналары тиширыулагъа берилгени себепли, энчи турадыла.

Бу басмагъа дери Сыйлы Китапланы кёчюрген Институт малкъар тилде бу китапланы чыгъаргъанды:

1. Марк жазгъан Сыйлы Инжил (1978),
2. Масих Иссаны жашауу (1981),
3. Лука жазгъан Сыйлы Инжил (1993, 1999),
4. Сыйлы Инжил бла Забур (1994, 2000),
5. Сыйлы Китап (1996).

Андан сора, бир ненча жылны ичинде «Кюнчыгъышда Жарыкъ» биригиу малкъар тилде Эски Кесаматны тюрлю китапларын кёчюрюп басмалагъанды:

1. Сюлемен файгъамбарны насийхатлары (2000, 2016),

2. Бар болуу (2008),
3. Мисирден чыгъыу (2008),
4. Иешая файгъамбарны китабы (2011),
5. Иеремия файгъамбарны китабы (2011),
6. Иеремияны жиляу китабы (2011),
7. Жюнюс файгъамбарны китабы (2011),
8. Айюп файгъамбарны китабы (2016).

Сыйлы Китапланы кёчюрген Институт кёчюрюучюлеге, редакторлагъа эм бу китапны чыгъарына болушхан адамлагъа ыразылыгъын билдиреди.

Бу китапны Институтну сайтында (ibt.org.ru) табаргъа боллукъду.

Эстер

Эстер

1. Ал Сёз

1. 1

2. 2

3. 3

4. 4

5. 5

6. 6

7. 7

8. 8

9. 9

10. 10

Ал Сёз

Ал сёз

«Эстер» китап Перс империяны чюйютлюлери тюбеген уллу къоркъуулукъну, андан ол халкъ бир чюйютлю тиширыуну болушлугъу бла къалай къутулгъаныны юсюнденди. Бизни эрагъа дери VI-чы ёмюрде чюйютлюлени асламы жесирге алынып, Бабил[1] империягъа сюрюлген эди. Персия Бабилни хорлагъандан сора, жангы орналгъан патчах алагъа юйлерине къайтыргъа эркинлик бергенде окъуна, аланы кёбюсю анда къалгъанды.

«Эстер» китапда жазылгъан ишле, Шушан деген жерде, перс патчахланы къыш туруучу мекямында Ксеркс патчахны заманында (бизни эрагъа дери 486-465 жж.) болгъандыла.

Перс къуллукъчу Аман, патчахха империяда болгъан чюйютлюлени барын да къырыр муратын айтып, андан эркинлик алгъанды. Мордокай деп бир чюйютлю аны намысын сындыргъан эди да, бу ол миллетни адамларына кесини дертин жетдирирге сюйгенди. Болсада Аллах, чюйютлюлени къоруулар ючюн эм Аманнга азап сынатыр ючюн Мордокайны бла аны къаршы жууугъу Эстерни сайлагъанды. Мордокай патчахны къабакъ эшигини сакълаучусу эди, Эстер а алгъаракъда Персияны патчах бийчеси болгъан эди.

Аллахны юсюнден «Эстер» китапда ачыкъ айтылмаса да, битеу болгъан ишлени Аллах бардыргъаны, айтылгъан хапарлада баям билинип турады. Бола тургъан ишлени Ол Кесини умутун толтуруугъа бурады; патчах къызны эркинлиги сыйырылгъанын (1-чи башы), таша тиллешип этилген оноуну ачылгъанын (2:19-23), патчахны жукъусу къачханын (6-чы башы) эм аны кибик башха болумланы хайырланып, Аллах Кесини къутхарыу муратын болдурады. Мордокай бла Эстер къадарларына ие тюйюл эдиле, Аллах аланы азат этерин сакълагъан халкъны къуллары эдиле (10:3). Аллахха кертичи болгъанлары бла бойсуннганлары себепли, Аллах аланы хайырланнганды.

Китап, мында айтылгъан ишлеге аталгъан, байрым айда неда тотурну ал айында (февральда-мартда) этилиучю Пурим байрамны сылтауун ангылатады. Чюйютлюле бу байрамда «Эстер» китапны окъугъанлары тёреге айланнганды.

Магъанасы:

1. I. Эстер патчах бийче болады (1:1–2:18).

2. II. Мордокай патчахха къажау таша тиллешиуню ачыкълайды (2:19-23).

3. III. Аманны чюйютлюлеге къажау таша тиллешиую (3:1-15).

4. IV. Мордокайны бла Эстерни чюйютлюлени къутхарыу муратлары (4:1–5:14).

5. V. Мордокайны кётюрюлгени; Аманны асып ёлтюргенлери (6:1–7:10).

6. VI. Чюйютлюлени къутхарылыулары (8:1–9:19).

7. VII. Пурим байрамны тёреге салыу (9:20–10:3).

1

Патчах бийче Астинни азабы

1^1Бу китапда айтылгъан ишле Ксеркс патчахны [*] заманында болгъандыла. Ол Индиядан Эфиопиягъа дери жюз жыйырма жети провинция оноуунда тургъан Ксеркс эди+. 2Ол кезиуде Ксеркс империясына Шушан къаладагъы тахтасындан оноу эте эди. 3Патчахлыгъыны ючюнчю жылында[*] ол кесини уллу оноучуларына, бай къауумгъа аш къангалы байрам этгенди. Анда Персияны бла Мидияны аскер таматалары, белгили бай адамла, провинцияланы жарым патчахлары да болгъандыла. 4Сау жюз бла сексен кюнню ичинде ол кесини патчахлыгъыны уллу байлыгъын, кесини уллулугъуну махтаулугъун, жарыгъын кёргюзтгенди.

5Ол кюнле озгъандан сора, уллу-гитче айырмай, патчах ол Шушанда болгъанлагъа патчах къаланы жабылып тургъан терек бахчасында жетикюнлюк байрам этгенди. 6Терек бахча акъ эм къызыл баула бла мермер багъаналада кюмюш тогъайлагъа тагъылгъан акъ, кёксюл жабыула бла жасалып эди. Порфир, мермер, перламутр эм башха багъалы ташла бла тышланнган бийигирек жерде таяныргъа, олтурургъа деп, алтын эм кюмюш сыйлы жерле хазырланып эдиле. Патчахны халаллыгъы бла экиси бирге ушамагъан алтын аякъла бла 7чагъыр ёлчемсиз берилгенди. 8Аны оноуу бла, ким къаллай бир сюйсе да, аллай бир ичерге эркин эди, патчах жумушчуларына кимге да чагъыр къуяргъа буюргъанды. 9Астин патчах бийче да Ксерксны къаласында тиширыулагъа байрам этгенди.

10Жетинчи кюн чагъырдан жарыкъ болуп тургъан Ксеркс анга къуллукъ этген жети бичилген жумушчугъа – Мехуманнга, Бизтагъа, Харбонагъа, Бигтагъа, Абагтагъа, Зетаргъа бла Каркасха –+
11Астин патчах бийчени патчах тажы бла анга келтирип, аны ариулугъун халкъгъа, уллу оноучулагъа да кёргюзтюрге буюргъанды, аны сыфаты алай ариу эди. 12Алай патчах бийче Астин ол буйрукъгъа бойсунургъа унамагъанды. Ол заманда патчах мардасыз бек ачыуланнганды. 13Ол акъылманла бла, жорукъланы билгенле бла кенгеш къурагъанды (нек десенг патчах жорукъланы, тёрелени билгенле бла оноулашыучу эди), 14анга жууукъла уа патчахлыкъда бек бийикде тургъан, патчахха къаршы болгъанла Каршена, Шетар, Адмата, Таршиш, Мерес, Марсена эм Мемукан – Персияны бла Мидияны жети уллу оноучусу эдиле. Ол алагъа былай соргъанды:

15– Патчахны бичилген жумушчуланы юсю бла берген буйругъун толтурмагъаны ючюн, жорукъгъа кёре Астин патчах бийчеге не этерге керекди?

16Мемукан патчахха, уллу оноучулагъа да былай айтханды:

– Патчах бийче Астин жаланда патчахны аллында угъай, Ксеркс патчахны битеу уллу къуллукъчуларыны эм аны провинцияларыны халкъларыны алларында терсди. 17Энди патчах бийчени бу этгенини юсюнден битеу тиширыула да билликдиле да: «Ксеркс патчах Астинни – патчах бийчени, чакъыргъанда, ол барыргъа унамагъанды», – деп, кеслерини эрлерин ыспассыз этерикдиле. 18Бюгюн окъуна Персияны бла Мидияны белгили тиширыулары, патчах бийчени этгенин эшитип, эрлерине къажау сюелликдиле, ол заманда тиширыуланы аланы хыликкя этиулери бла эр кишилени ачыуланнганларыны ахыры боллукъ тюйюлдю! 19Ол себепден, патчах ыразы эсе, ол бегим этсин да, Астин мындан арысында бир заманда да кёрюнмесин Ксеркс патчахны кёзюне. Бу зат Персияны бла Мидияны тюрлендирилмезлик жорукъларына кирсин. Патчах а аны патчах даражасын башхагъа – андан игиге берсин+. 20Патчахны бегими битеу уллу патчахлыкъгъа белгили болса, ол заманда уллу-гитче демей, битеу тиширыуланы бири къалмай баш иелерине намыс этерикдиле.

21Бу оноуну патчах да, аны уллу оноучулары да жаратхандыла эм патчах Мемукан айтханча этгенди. 22Ол патчахлыгъыны хар жерине да, хар провинциясына, хар бир халкъына да, аланы тиллеринде, ким да окъуялырча харфла бла жазып, хар эр киши да юйюнде оноучу, ие болургъа керегини юсюнден къагъыт ийгенди. Аны юсюнден хар тилде да билдиргендиле.

2

Эстер патчах бийче болады

2^1Бир кесек заман ётюп, Ксеркс патчахны ачыуланнганы чёкгенден сора, ол Астинни этгенин, ол кеси аны юсюнден чыгъаргъан буйругъун да эсине тюшюргенди+. 2Ол заманда патчахха анга къуллукъ этген жумушчулары былай айтхандыла:

– Патчахха ариу жаш къызла излесинле. 3Патчах кесини патчахлыгъында хар провинциягъа, сайлап, энчи адамла буюрсун. Ала уа битеу ариу къызланы Шушан къалада тиширыулагъа къарагъан бичилген жумушчу Хегайны оноууна гаремге жыйсынла, алагъа, санларын ариу тутарча, ариу ийисли жаула берилсинле. 4Патчах жаратхан къыз Астинни орунуна патчах бийче болсун.

Патчах, ол оноуну жаратып, аны бла хайырланнганды. 5Шушан къалада Мордокай атлы бир чюйютлю бар эди. Ол Бенямин тукъумдан Шимейни жашы, Шимей да Кишни жашы эди 6Аны Иерусалимден Яхуданы патчахы Иекония бла бирге патчах Набухаднасар[*] жесир этген эди. 7Мордокай, атасы-анасы болмагъан экиге айланнган эгечи Хадассаны, башха аты Эстер, ёсдюрген эди. Къыз ариу эм сюйдюмлю эди. Атасы-анасы ёлгенде, аны Мордокай кесине къыз этип тутханды.

8Патчахны буйругъу бла бегими билдирилгенден сора, Шушан къалагъа Хегайны оноууна кёп къыз келтиргендиле. Эстер да, сайланып, патчах къалагъа тюшгенди, гаремни къараучусу Хегайны оноууна берилгенди. 9Ол къызны бек жаратханды, анга иги болгъанды. Ол олсагъатдан къызгъа аш-суу, этин-санын ариу этерча, ариу ийисли жаула да бергенди. Аны жумушун этерге деп, Хегай, патчах къалада сайлап, жети къарауаш айырып, аны къарауашла бла бирге гаремни бек иги мекямына орнатханды. 10Эстер, Мордокай юйретгенча, не халкъыны, не жууукъларыны юсюнден жукъ айтмагъанды. 11Мордокай, Эстерни къалай болгъанын эм анга къалай къарагъанларын билир ючюн, кюн сайын гаремни арбазыны къатында айланып тургъанды. 12Кезиую жетип, Ксеркс патчахха кирирни аллында хар къыз онеки айны ичинде, тиширыулагъа кереклисича, алты айны мирра жау бла, алты айны да духбарий ийисли эм башха затла бла кесине къарап турургъа керек эди. 13Къыз патчахха кирген заманда, анга гаремден патчах къалагъа биргесине не алыргъа сюйсе, аны бере эдиле. 14Ингир ала ол ары кете эди, эрттенликде уа гаремни бирси бёлюмюне тос къатынлагъа оноу этген бичилген патчах жумушчу Шаашгазны къарамына тюше эди. Къыз андан ары, патчах, ыразы болуп, атын айтып чакъырмаса, анга къайтмай эди.

15Мордокай къыз этип ёсдюрген, аны ата къарындашы Абихайылны къызы Эстерни патчахха кирирге кезиую жетгенде, ол бичилген патчах жумушчу, гаремге къараучу Хегай айтхандан башха бир зат да тилемегенди. Эстер аны кёргенлени барысыны да ыразылыкъларын алгъанды+. 16Аны Ксеркс патчахны тоханасы тургъан къалагъа онунчу айда, тебет айда, аны патчахлыгъыны жетинчи жылында[*] элтгендиле.

17Патчах Эстерни ол кёрген тиширыуларыны барындан да бек жаратханды, ол аны ыразылыгъын, байламлыгъын да башха къызладан аслам алгъанды. Ксеркс, башына патчах таж кийдирип, Эстерни Астинни орунуна патчах бийче этгенди. 18Патчах, кесини уллу оноучуларын бла байланы чакъырып, Эстерге атап, уллу той этгенди. Ол битеу провинциялагъа да байрам[*] болгъанын билдиргенди эм патчах халаллыгъы бла саугъала юлешгенди.

Мордокай патчахха къажау таша тиллешиуню ачыкълайды

19Къызланы экинчи кере жыйгъанда, Мордокай патчах къабакъ эшиклени жанында олтуруп эди. 20Эстер кесини жууукъ-ахлуларыны, халкъыны юсюнден, Мордокай юйретгенча, жукъ да айтмай эди, нек десенг ол Мордокайны айтханына ол аны ёсдюрген замандача тынгылай эди.

21Патчах къабакъ эшиклени жанында олтуруп тургъанда, аны босагъасын сакълагъан бичилген патчах жумушчула Бигтан бла Тереш, ачыуланып, Ксеркс патчахны ёлтюрюрге деп, таша тиллеше болгъандыла. 22Мордокай, ол жашырын ишни билип, патчах бийче Эстерге аны юсюнден айтханды, ол а Мордокайны атындан ол таша тиллешиуню юсюнден патчахха билдиргенди. 23Ол иш тинтилип, сюзюлюп, керти болгъаны билинип, ол эки бичилген жумушчуну асмакъгъа[*] асхандыла. Ол болуннган ишлени юслеринден, патчах кеси да тургъанлай, тарых китапха жазылгъанды+.

3

Аманны чюйютлюлени къырыр мураты

3^1Бир кесек заман озуп, Ксеркс патчах Агаг[*] тукъумундан Хаммедата улу Аманны кётюрюп, анга башха уллу оноучуладан бийик, сыйлы жер бергенди. 2Патчахны буйругъу бла битеу аны къуллукъчулары, патчах къабакъны аллында Аманнга намыс эте, тобукълана башлагъандыла. Мордокай а тобукъланмагъанды, анга сый бермегенди.

3Патчах къабакъны аллында патчах къуллукъчула Мордокайдан:

– Сен патчахны буйругъун нек бузаса? – деп соргъандыла.

4Ала анга аны кюнден-кюннге айта, эсгерте тургъандыла, алай ол алагъа тынгыламагъанды. Ол заманда Мордокайны анга сый берирге унамагъаныны юсюнден Аманнга жетдиргендиле, ол аны этгенине тёзерми деп, Мордокай а чюйютлю болгъанын айтхан эди.

5Мордокай тобукъланмагъанын, анга сый бермегенин кёргенде, Аман къылыкъсыз ачыуланнганды. 6Алай, Мордокай не халкъдан болгъанын билгенде, жангыз аны ёлтюрюр умутда тохтамагъанды. Аны орунуна ол Мордокайны Ксерксны патчахлыгъында болгъан битеу халкъын – чюйютлюлени жокъ этерге мадарла излеп башлагъанды.

7Ксеркс патчахны патчахлыкъ этиуюню онекинчи жылында, биринчи айда, нисан айда[*]. Аманны аллында бир белгили айны, кюнню сайлар ючюн, «пур» атхандыла, «чёп» деген магъанада. Чёп онекинчи айгъа, адар айгъа[*] тюшгенди+.

8Аман Ксеркс патчахха:

– Сени патчахлыгъынгы битеу провинцияларында башха халкъланы араларына атылып, анда чачылып тургъан бир халкъ барды, – дегенди. – Аланы жорукълары башха адамланы жорукъларына ушамайдыла, патчахны жорукъларына да бойсунмайдыла ала. Алагъа тёзген патчахха тийишли тюйюлдю. 9Патчах ыразы эсе, аланы ёлтюрюрге бегим чыкъсын, мен а патчах хазначыланы къолларына он минг талант[*] кюмюш тюшюрюрме, аны ала патчахны хазнасына къошарча.

10Патчах кесини жюзюгюн, бармагъындан тешип, Агагны тукъумундан Хаммедата улу Аман, чюйютлюлени душманларына, бергенди+.

11– Ол халкъ да, аны кюмюшю да сенидиле, – дегенди патчах Аманнга. – Не сюйсенг да эт ала бла.

12Биринчи айны онючюнчю кюнюнде[*] патчах жазыучуланы чакъыргъандыла. Ала Аманны патчах сатраплагъа[*], провинциялада жарым патчахлагъа, тюрлю-тюрлю халкъланы бийлерине этген буйрукъларын хар бир провинцияны халкъларына да, аланы тиллеринде, ким да окъуялырча харфла бла жазып ийгендиле. Ол буйрукъла Ксеркс патчахны кесини аты бла жазылып, алагъа аны жюзюгюндеги мухур салыннганды+. 13Ол къагъытла, битеу да чюйютлюлени – жашланы, къартланы, тиширыуланы, къагъанакъ сабийлени иш да – бир кюнню ичинде, онекинчи айны онючюнчю кюнюнде, адар айда[*] ёлтюрюрге, жокъ этерге, ырысхыларын да тонаргъа деген буйрукъ бла, битеу да патчах провинциялагъа жиберилген эдиле+. 14Бегимни копиясы, хар бир провинциягъа да жорукъча берилип, хар ким да эшитирча, ала ол кюннге хазыр болурча, къайсы халкъны адамына да билдирилирге керек эди. 15Ол бегим Шушан къалада белгили болгъанлай, патчахны буйругъу бла атлы къодучула жолгъа ашыгъышлы атланнгандыла. Сора патчах бла Аман къууанч къангада ашаргъа-ичерге олтургъандыла, Шушан шахар а уллу ауарада эди+.

4

Мордокай Эстерден болушлукъ тилейди

4^1Мордокай, болгъан затланы билгенде, юсюнде кийимлерин да жыртып, зыбыр кийим кийип, башына да кюл къуюп, къычырыкъ эте, ачы жиляй, шахаргъа чыкъгъанды. 2-3Алай ол жаланда патчахны къабакъ эшиклерине дери келгенди, нек десенг, былай зыбыр кийимли болуп, ары киши да кираллыкъ тюйюл эди. Ол патчах бегим эм патчах буйрукъ келген хар бир провинцияда чюйютлюледе уллу бушуу бла ораза, жиляу-сыйыт болгъанды, кёпле, зыбыр кийинип, кюлде жатхандыла+.

4Эстерни къарауашлары бла бичилген къуллары келип, анга Мордокайны хапарын айтхандыла, патчах бийчени уллу къайгъы бийлегенди. Ол, зыбыр кийимлени орунуна быланы кий деп, Мордокайгъа кийимле ийгенди, алай ол аланы алмагъанды. 5Ол заманда Эстер патчахны бичилген жумушчуларындан бирин, анга къуллукъ этерге салыннган Хатакны чакъыргъанды. Ол анга Мордокайны не зат эм нек къыйнагъанын билирге буюргъанды.

6Хатак Мордокайгъа тюбер умутда патчах къабакъ эшиклени аллындагъы шахар майданнга чыкъгъанды. 7Мордокай анга не болгъанын, Аман, чюйютлюлени къырып, патчах хазнагъа къаллай бир кюмюш тюшюрюрге дегенин да айтханды+. 8Ол Хатакга патчахны чюйютлюлени къырыуну юсюнден Шушанда халкъгъа ачыкъ этилген бегим къагъытын да бергенди, аны Эстерге кёргюзт, аны тюшюндюр, Эстер, патчахха барып, андан кесини халкъына жазыкъсыныу тилесин дегенди+. 9Хатак, къайтып, Эстерге Мордокай билдиргенни айтханды. 10Ол заманда Мордокайгъа Хатакдан былай айтдыргъанды: 11«Битеу патчахны къуллукъчулары, патчах провинцияланы халкъы да биледиле, тиширыу, эр киши болса да, патчахны ич арбазына чакъырылмай ким кирсе да, анга жаланда бир жорукъ барды – аны ёлюм сакълайды. Ёлмей жаланда патчах алтын таягъын узатхан адам къалады. Мени ахыр кере патчах чакъыргъанлы отуз кюн болады»+.

12Мордокайгъа Эстерни сёзлерин билдиргенде, 13Мордокай анга былай жууап бергенди: «Патчах къалада тургъанлыгъынга, чюйютлюледен жангыз кесинг сау къаллыкъ сунма. 14Сен бусагъатда тынгылап къойсанг, чюйютлюлеге эркинлик эм къутхарылыу бир башха жерден келир, алай сен да, ата тукъумунг да жокъ болурсуз. Ким биледи, санга патчах даража бу кюн ючюн берилген эсе уа?»

15Ол заманда Эстер Мордокайгъа былай айтханды: 16«Бар, битеу Шушандагъы чюйютлюлени бирге жый да, мени ючюн ораза тутугъуз. Юч кюнню ичинде не кече, не кюн ашамагъыз, ичмегиз. Мен да, сизнича, кесими къарауашларым бла ораза тутайым. Андан сора, ол жорукъгъа келишмесе да, патчахха барайым, жоюлсам – жоюлурма».

17Мордокай барып, Эстер буюргъанны барын да этгенди.

5

Эстерде той

5^1Алай бла, ючюнчю кюн Эстер, патчах кийимлерин да кийип, къаланы ич арбазында патчахны тахтасы тургъан уллу отоугъа къарап сюелгенди. Патчах, тахтасында олтуруп, эшикге къарап тура эди+. 2Ол, арбазда сюелип тургъан патчах бийче Эстерни кёргенде, анга жаны ауруп, къолундагъы алтын таягъын аны таба узатханды. Эстер келип, къолу бла патчахны алтын таягъыны къыйырына тийгенди+.

3Патчах анга:

– Патчах бийче Эстер, санга не керекди? Не тилейсе? Не айтсанг да, ол боллукъду, патчахлыгъымы жартысы окъуна, – дегенди+.

4– Патчах ыразы эсе, – деп жууаплагъанды Эстер, – бюгюн, Аманны да биргесине алып, мен патчахны сыйына атап этген тойгъа келсин.

5– Эстерни тилегин толтурур ючюн, болжалгъа салмай, Аманны алып келигиз, – дегенди патчах.

Алай бла, патчах бла Аман Эстер къурагъан тойгъа келгендиле. 6Ала чагъыр иче туруп, патчах Эстерден:

– Сен не зат сюесе? – деп соргъанды. – Айтханынг боллукъду. Неди сени тилегинг? Патчахлыгъымы жартысын десенг да – излегенинги барын да аллыкъса!

7Эстер былай жууап этгенди:

– Мени излегеним, тилегим да буду: 8мен патчахны ыразылыгъын тапхан эсем, ол манга мен сюйген затны берирге дей эсе, мени тилегими толтурургъа дей эсе, патчах бла Аман тамбла да келсинле мен алагъа атап къурагъан тойгъа. Ол заманда мен патчахны соруууна жууап этерме+.

Аманны Мордокайны ёлтюрюр мураты

9Аман ол кюн жарыкъ кёллю болуп, отоудан чыкъгъанды. Алай, патчах къабакъ эшиклени къатында Мордокайны кёрюп, ол, анга ёрге турмай, андан къоркъмагъанын билдиргенинде, бек ачыуланнганды+. 10Болсада Аман, кесин тыйып, юйюне кетгенди. Сора шуёхларын, юй бийчеси Зерешни да бирге жыйып,+
11Аман алагъа уллу байлыгъы, кёп жашлары болгъаны бла, патчах анга берген сыйла бла, ол аны битеу уллу оноучуладан, къуллукъчуладан ёрге кётюргени бла махтаннганды+.

12– Андан сора да, – деп къошханды Аман. – Патчах бийче Эстер патчахны биргесине жангыз мени чакъыргъанды кеси къурагъан тойгъа. Тамбла да чакъыргъанды ол мени патчах бла ары. 13Алай а патчахны къабакъ эшиклерини къатында олтургъан чюйютлю Мордокайны кёрюп тургъан къадарымда мени бир зат да къууандырмайды.

14Юй бийчеси Зереш, битеу шуёхлары да анга былай айтхандыла:

– Элли къары[*] чакълы бийиклиги болгъан асмакъ[*] ишлет да, эрттенликде уа патчахдан Мордокайны анда асайыкъ деп тиле. Сора къууанып, патчахны биргесине тойгъа бар.

Аман бу оюмну жаратханды да, асмакъ къураргъа буюргъанды+.

6

Мордокайгъа сый бериледи

6^1Ол кече патчах, жукъусу къачып, анга кеси патчахлыкъ этген заманны юсюнден айтылгъан эсгериу жазмаланы чулгъамын келтирирге буюргъанды+. 2Анда ол Мордокай патчах босагъаны сакълагъан бичилген къулла Бигтан бла Терешни, Ксеркс патчахны ёлтюрюрге деп, анга къажау таша тиллешиу этгенлерин ачыкълагъан жазыуну тапханды+.

3– Не сыйгъа, не къуллукъгъа тийишли болгъан эди Мордокай бу иши ючюн? – деп соргъанды патчах.

– Бир затха да угъай, – деп жууаплагъандыла анга къуллукъ этген жумушчулары.

4Патчах:

– Ким барды бусагъатда арбазда? – деп соргъанды.

Аман а, Мордокайны анга деп ишленнген асмакъгъа асыуну юсюнден сёлешир ючюн, тюз да олсагъатчыкъда кирген эди патчах тохана тургъан къаланы тыш арбазына+.

5Жумушчулары:

– Арбазда Аман сюелип турады, – дегендиле.

– Кирсин, – деди патчах.

6Аман киргенде, патчах андан былай соргъанды:

– Патчах сый берирге сюйген адамына не этерге керекди?

Аман ичинден: «Менден башха кимге сый берирге сюерикди патчах?» – деп оюм этгенди. 7Сора ол патчахха былай жууап бергенди:

– Патчах, ыразылыгъын билдирип, сый берирге сюйген адамгъа 8патчах кеси кийген кийимледен келтирсинле, патчах кеси минип айланнган атны сайласынла, ма ол башында патчах тажы болгъан атны. 9Андан сора ол кийимлени да, атны да бек уллу патчах оноучуладан бирине берсинле. Ол оноучу кийимлени патчах сый береме деген адамгъа кийдирсин; атын да, жюгенинден тутуп: «Патчах бир адамгъа сый берирге сюйсе, ма былай этеди!» – деп къычырып, шахар орамлада айландырсын.

10– Бусагъатчыкъдан барып, – деп буюргъанды патчах Аманнга, – кийимлени, атны да ал да, къабакъ эшиклени жанында олтуруп тургъан чюйютлю Мордокайгъа тюз бусагъатчыкъда кесинг айтханча эт. Ол санагъанларынгдан бир затчыкъны да унутма.

11Аман кийимлени, атны да алгъанды. Ол, Мордокайны кийиндирип, атны да жюгенинден тутуп, хар ким да эшитирча: «Патчах бир адамгъа сый этерге сюйсе, ма былай болады!» – деп къычыра, шахар майданда айландыргъанды.

12Андан сора Мордокай патчахны къабакъ эшиклерине къайтханды. Аман а, ачыудан башын жабып, юйюне ашыкъгъанды, 13сора айтханды юй бийчеси Зерешге, битеу кесини шуёхларына да анга болгъан ишни юсюнден. Аны кенгешчилери, юй бийчеси Зереш да анга:

– Ол сени жолунгу артха бургъан Мордокай чюйютлю эсе, сен анга къажау жукъ да эталлыкъ тюйюлсе, ёлмей къалмазса! – дегендиле+.

14Ала аны бла ушакъларын да бошагъынчы, бичилген патчах жумушчула келип, аны Эстер къурагъан тойгъа ашыкъдыра башлагъандыла.

7

Аманны ёлтюрюу

7^1Патчах бла Аман патчах бийче Эстер къурагъан тойгъа баргъандыла+. 2Ала экинчи кюн чагъыр иче туруп, патчах жангыдан:

– Сен не зат сюесе, патчах бийче Эстер? Айтханынг боллукъду, неди сени тилегенинг? – деп соргъанды. – Патчахлыгъымы жарымын десенг да – излегенинги аллыкъса!

3Сора патчах бийче Эстер былай жууап этгенди:

– О патчах, мен сени ыразылыгъынга тийишли болгъан эсем, сен аны тап кёре эсенг, манга жашау саугъа эт – ма аны излейме мен. Мени халкъыма жан аурут – ма олду мени тилегим+. 4Мен да, мени халкъым да ёлюмге, жокъ этилиуге, тамырыбыз бла кетерилирге берилипбиз. Бизни жаланда къул-къарауашла этип сатсала, тынгылап къалыр эдим, аны патчахны тынгысыз этер затха санамай[*]+.

5Ксеркс патчах:

– Кимди ол? Алай этерге ким базынды?! – деп соргъанды патчах бийче Эстерден.

6Эстер айтханды:

– Ол душман, ол жау – сыйсыз, харам адам Аманды.

Сора Аман патчахны бла патчах бийчени алларында къоркъгъандан къалтырагъанды+. 7Патчах, ачыуланып, олтургъан жеринден къобуп, чагъырны къоюп, патчах къаланы бахчасына чыкъгъанды. Аман а, патчах аны къадарыны оноуун этип бошагъанын ангылап, патчах бийче Эстерден аны къорууларын тилерге къалгъанды. 8Аман, тилек эте, патчах бийче Эстер таянып тургъан сыйлы жерни аллында баш ийип тургъанлай, тамам ол кезиуде патчах бахчасындан къайтханды.

Патчах:

– Неди бу?! Энди мени патчах къаламда патчах бийчеге артыкълыкъ этергеми тюшгенди муну эсине?! – деп къычыргъанды.

Тюз да патчахны ауузундан ол сёзле чыкъгъанлай, Аманны бетин жапхандыла. 9Сора Харбона, патчахны бичилген жумушчуларындан бири:

– Аманны юйюню жанында элли къары[*] чакълы бийиклиги болгъан асмакъ сюелип турады; ол аны сёзю бла патчахны къутхаргъан Мордокайгъа хазырлагъанды, – дегенди.

Патчах:

– Ма анга асыгъыз Аманны кесин! – дегенди+.

10Сора Аманны, ол Мордокайгъа деп къурагъан асмакъгъа асхандыла, патчахны чексиз ачыуланнганы да чёкгенди.

8

Патчах чюйютлюлеге кеслерин къорууларгъа эркинлик береди

8^1Ол кюн окъуна Ксеркс патчах бийчеси Эстерге чюйютлюлени душманлары Аманны мюлк жерин бергенди. Мордокай а патчахны аллына чыкъды, нек десенг Эстер Мордокай анга къалай жууукъ болгъанын айтханды патчахха. 2Патчах Амандан сыйыргъан жюзюгюн, къолундан тешип, Мордокайгъа саугъагъа бергенди. Эстер а аны Аманны мюлк жерине къараучу этгенди+. 3Андан сора Эстер жангыдан патчахха баргъанды да, аны аякъларын къучакълап, жилягъанды, андан Агагны тукъумундан Аманны чюйютлюлеге къажау этген ниетлерин тыярын тилегенди+. 4Патчах Эстерге кесини алтын таягъын узатды, сора ол туруп, патчахны аллына сюелгенди+.

5– Патчах аны тап кёре эсе, – дегенди ол, – мен андан ыразылыкъ тапхан эсем, ол аны тюзге санай эсе, мени да жарата эсе, Агагны тукъумундан Хаммедата улу Аман, чюйютлюлени жокъ этер муратда битеу да патчах провинциялагъа жиберген къагъытланы артха чакъырсын да, ала кючсюз болгъанларына бегим чыгъарсын. 6Мен кесими халкъымы къыйынлыгъына сансыз къалай къарап тураллыкъма? Кесими ахлуларымы ёлгенлерине къалай къарап тураллыкъма?

7Патчах Ксеркс патчах бийче Эстерге бла чюйютлю Мордокайгъа:

– Аман чюйютлюлени ызларындан болгъаны ючюн, мен Эстерге аны мюлк жерин бердим, кесин а асмакъгъа асдырдым. 8Сиз патчахны атындан энчи, кесигиз сюйгенча, чюйютлюлеге тап келген бегим жазыгъыз да, аны патчах жюзюкдеги мухур бла бегитигиз, нек десегиз патчахны аты бла жазылып, аны мухуру салыннган къагъытны артха чакъырыр онг жокъду, – дегенди+.

9Сора чакъырылгъандыла ол заманда – ючюнчю айны, сиван айны, жыйырма бла ючюнчю кюнюнде[*] патчах къагъытчыла. Ала чюйютлюлеге, сатраплагъа, Индиядан Эфиопиягъа дери жетген жюз жыйырма жети провинцияны жарым патчахларына бла бийлерине Мордокай къурагъан бегимлени жазгъандыла. Ол бегимле хар бир провинцияны халкъларыны кеслерини тиллеринде, ала окъуялырча харфла бла жазылгъандыла, чюйютлюлеге да – кеси тиллеринде, ала окъуялырча харфла бла+. 10Мордокай Ксеркс патчахны атындан буйрукъла жазып, алагъа аны жюзюгюндеги мухурну уруп, къагъытланы патчахха деп ёсдюрюлген женгил атлада жюрюген къодучулагъа берип, жайгъанды+.

11Патчах бегим не шахарда да чюйютлюлеге жыйылыргъа, кеслерин къорууларгъа: алагъа чапхан къайсы халкъны да, къайсы провинцияны да аскерин, тиширыуларын, сабийлерин да къошуп, ёлтюрюрге, жокъ этерге эм душманларыны ырысхыларын тонаргъа эркинлик бере эди. 12Ксеркс патчахны провинцияларында ол затха деп чюйютлюлеге адар айны, онекинчи айны, онючюнчю кюню[*] белгиленнгенди. 13Чюйютлюле ол кюннге хазыр болур ючюн, душманларына дерт жетдирир ючюн, ол бегимде айтылгъан затла хар бир провинциягъа да жорукъ болургъа, эшитилирге керек эдиле.

14Ол патчах атлада айланнган къодучула, патчах бегим ашыкъдырып, жолгъа атланнгандыла. Бегим Шушан къалада жашагъанлагъа да белгили болгъанды+.

15Мордокай патчах къаладан кёксюл, акъ патчах кийимле, уллу алтын таж эм жукъа гетенден этилген къып-къызыл мантия кийип чыкъгъанды. Сора Шушан шахарда уллу байрам башланнганды. 16Чюйютлюлеге ол жарыкъ, къууанчлы эм хурметли заман болгъанды. 17Патчах бегим жетген хар бир провинцияда, хар бир шахарда да чюйютлюле къууанч тойла, байрамла этгендиле. Андан арысында башха халкъладан да кёпле, къоркъуудан толуп, чюйют динни алгъандыла.

9

Чюйютлюлени къууанчлары

9^1Адар айны, онекинчи айны, онючюнчю кюнюнде[*] патчах бегим толтурулургъа керек эди. Ол кюн душманлары чюйютлюлени малтар умут эте эдиле, алай башха тюрлю болгъанды: чюйютлюле хорлагъандыла душманларын+. 2Ксеркс патчахны хар бир провинциясында, хар бир шахарында чюйютлюле алагъа аманлыкъ излегенлеге чабаргъа жыйылгъандыла. Алагъа къажау киши сюелалмагъанды, нек десенг башха халкъланы битеу адамлары да къоркъгъандыла аладан. 3Мордокайдан асыры къоркъгъандан, провинцияланы бийлери, сатраплары, жарым патчахлары эм патчах оноучулары да болушхандыла чюйютлюлеге. 4Мордокай патчах къалада кётюрюлгенди; ол кючлюден кючлю бола, аны юсюнден хапар битеу провинциялагъа да жайылгъанды.

5Чюйютлюле кеслерини душманларын къылычла бла кесгендиле, ёлтюргендиле, къанлы жаулары бла не сюйселе аны этгендиле. 6Шушан къалада чюйютлюле беш жюз адамны ёлтюргендиле, жокъ этгендиле. 7Ала Паршандатаны, Далфонну, Аспатаны, 8Поратаны, Адалияны, Аридатаны, 9Пармаштаны, Арисайны, Аридайны эм Вайзатаны – 10Хаммедата улу Аманны, чюйютлюлени жауларыны, он жашын ёлтюргендиле. Алай аланы ырысхыларын а кеслерине алмагъандыла.

11Шушан къалада ёлгенлени юсюнден ол кюн окъуна патчахха билдиргендиле.

12Патчах бийчеси Эстерге:

– Шушан къалада беш жюз адамны ёлтюргендиле чюйютлюле, жокъ этгендиле, Аманны он жашын да. Башха патчах провинциялада уа ала не этгендиле? Алайды да, не сюйсенг да тиле, ол санга берилликди. Сени тилегинг, къаллай болса да, толлукъду, – дегенди+.

13– Патчах аны тап кёре эсе, – деп жууаплагъанды Эстер, – чюйютлюлеге Шушанда бу бегимни бюгюн бла тамбла болдурургъа эркинлик берсин, Аманны он жашыны ёлюклерин а асмакълагъа ассынла.

14Сора патчах алай болсун деп буюргъанды. Шушанда буйрукъ берилгенди, Аманны он жашыны ёлюклерин да асмакълагъа асхандыла. 15Шушанда жашагъан чюйютлюле айны онтёртюнчю кюнюнде[*] жыйылып, Шушанда юч жюз адам ёлтюргендиле, алай аланы ырысхыларын а кеслерине алмагъандыла.

16Ол чакъда башха провинциялада жашагъан чюйютлюле да кеслерин къорууларгъа, душманларын жокъ этерге жыйылгъандыла. Ала жетмиш беш минг адам ёлтюргендиле, алай аланы ырысхыларын а кеслерине алмагъандыла. 17Бу иш адар айны онючюнчю кюнюнде[*] болгъанды, экинчи кюн а ала солугъандыла, къууанч той этгендиле.

18Алай Шушанда чюйютлюле онючюнчю эм онтёртюнчю кюнледе жыйылып, онбешинчи кюнде солугъандыла, ол кюнню сыйланыу, къууанч кюн деп белгилегендиле.

19Ма ол себепден, къорууланмагъан шахарлада жашагъан чюйютлюле къууанч эм той кюннге, байрамгъа адар айны онтёртюнчю кюнюн санап, ол кюн бир бирге аш саугъала этгендиле.

Пурим байрамны тохташдырыу

20Мордокай бу болгъан ишлени юсюнден жазып, Ксеркс патчахны узакъ, жууукъ провинцияларында да жашагъан битеу чюйютлюлеге къагъытла ийгенди, 21ала жыл сайын адар айны онтёртюнчю эм онбешинчи кюнлеринде[*] байрам этерча, 22ол кюнледе чюйютлюле жауларындан къутулгъанлары ючюн, ол айда аланы бушуу-ачыулары къууанчха айланнганы ючюн, жиляулары уа – байрамгъа. Ол алагъа бу кюнлени тойлада, къууанчлада ётдюрсюнле, бир бирлерине аш саугъала этсинле, жарлылагъа садакъа берсинле деп жазгъанды.

23Алай бла, чюйютлюледе Мордокай жазгъанны этген адет чыкъгъанды. 24Нек десенг, битеу да чюйютлюлени жаулары Агаг тукъумундан чыкъгъан Хаммедата улу Аман, алагъа къажау болуп, аланы ёлтюрюрге сюйгенди, эм аланы жокъ этерге деп, пур (чёп) атханды+. 25Алай Эстер келип патчахны аллында сюелгенде, ол Аман чюйютлюлеге къажау болуп этген палах оюм аны кесине жетерча, аны жашларын да асмакъгъа асарча, жазыу аллай буйрукъ бергенди. 26Ол кюнлеге «пур» деген сёзден Пурим кюнле деп аталгъанды. Ол къагъыт ючюн, кеслери кёрген, сынагъан затлары ючюн, 27чюйютлюле кеслерине, туугъан-туудукъларына да, алагъа къошулгъанлагъа да жыл сайын ол эки кюнню, жазылгъаныча, белгили заманда, алай ётдюрюрге тёре этгендиле. 28Ол кюнлени унутмазгъа, хар келген тёлюде, хар юйюрде, хар провинцияда, хар шахарда эсде тутаргъа эм белгилерге керекди. Чюйютлюледе Пурим байрамны кюнлерин тюрлендирирге жарамайды, келлик тёлюле аланы эсде тутаргъа керекдиле.

29Патчах бийче Эстер, Абихайылны къызы, чюйютлю Мордокай бла бирге, кеслерини оноулары бла Пуримни юсюнден бу экинчи къагъытны тюзге санап жазгъандыла+. 30Ксерксны патчахлыгъында тургъан жюз жыйырма жети провинциягъа мамырлыкъ бла къоркъуусузлукъ тилеген алгъыш къагъытла ийилгендиле,+
31тохташдырылгъан заманда, чюйютлюлеге чюйют Мордокай бла патчах бийче Эстер кеслерине, туугъан-туудукъларына буюргъанча, ораза тутаргъа эм тыхсыргъа, Пурим байрамны ол кюнлерин белгилерге буюргъандыла+. 32Эстерни буйругъу Пурим байрамны юсюнден бегимни къабыл этгенди, ол китаплада жазылып къалгъанды.

10

Мордокайны уллулугъу

10^1Ксеркс патчах битеу патчахлыгъына, аны бек узакъ къыйырларына да жасакъ салгъанды. 2Аны оноууну ишлери эм кючю, Мордокайны патчах анга тийишли кёрген уллулугъуну юсюнден хапар «Мидияны бла Персияны тарых китабында» жазылыпды+. 3Чюйютлю Мордокай Ксеркс патчахдан сора экинчи адам эди. Чюйютлюлени арасында ол бек бийик болгъанды. Ол халкъы ючюн кюрешгенди эм битеу миллетине ахшылыкъ излегенди. Аны ючюн ёз миллетини кёбюсю аны бек сыйлы кёргендиле.

[1] Бабил: Вавилон.

* 1:1 Ксеркс атны чюйют тюрлюсю – Ахашверош. Ксеркс I – Уллу Дарий I-ни (Гистаспны) жашы, бизни эрагъа дери 486 жылдан 465 жылгъа дери Перс империяны патчахы болгъанды.

* 1:3 Бизни эрагъа дери 483 жыл.

* 2:6 Набухаднасар II, Бабил империяны бек уллу патчахы, бизни эрагъа дери 605-чи жылдан 562-чи жылгъа дери патчах болуп тургъанды.

* 2:16 Бизни эрагъа дери 479 жылны къышыны аллында.

* 2:18 Неда: «жасакъдан эркин этиу».

* 2:23 Неда: «жютю къазыкъгъа олтуртдула»; дагъыда алай 5:14; 6:4; 7:9; 8:7; 9:13, 14, 25.

* 3:1 Агаг бизни эрагъа дери 11-чи ёмюрде Амалек деген къыралны патчахы эди. Амалеклиле чюйютлюлени эрттегили душманлары эдиле. Мордокай ма бу себепден Аманнга сый бермеди.

* 3:7 Бизни эрагъа дери 474-чю жылда жаз башны аллында.

* 3:7 Бизни эрагъа дери 473-чю жылда къышны аягъында.

* 3:9 360 тонна.

* 3:12 Бизни эрагъа дери 474-чю жылда, баям, тотурну арт айыны (апрельни) 17-чи кюнюнде.

* 3:12 Перс империя административ областьлагъа (сатрапиялагъа) бёлюнюп, алагъа сатрапла – империяда чиновниклени бек бийик даражада болгъанлары – оноу этгендиле. Сатрапияла кеслери да энчи провинцияладан къуралгъандыла.

* 3:13 Бизни эрагъа дери 473-чю жылда, баям, тотурну ал айыны (мартны) 7-чи кюнюнде.

* 5:14 25 метрге жууукъ.

* 5:14 Неда жютю къазыкъ.

* 7:4 Неда: «...тынгылар эдим, жауу патчахха этген хатасын тёлемесе да».

* 7:9 25 метрге жууукъ.

* 8:9 Бизни эрагъа дери 474-чю жылда, баям, никкола айны (июньну) 25-чи кюнюнде.

* 8:12 Бизни эрагъа дери 473-чю жылда, баям, тотурну ал айыны (мартны) 7-чи кюнюнде.

* 9:1 Бизни эрагъа дери 473-чю жылда, баям, тотурну ал айыны (мартны) 7-чи кюнюнде.

* 9:15 Бизни эрагъа дери 473-чю жылда, баям, тотурну ал айыны (мартны) 8-чи кюнюнде.

* 9:17 Баям, тотурну ал айыны (мартны) 7-чи кюнюнде.

* 9:21 Ол кюнле чюйютлюлени ай рузламаларына кёре тотурну ал айына (март айгъа) тюшедиле.

+ 1:1 Эст 8:9, Эст 9:30
+ 1:10 Эст 7:9
+ 1:19 Эст 8:8, Дан 6:8
+ 2:1 Эст 1:19-20
+ 2:15 Эст 9:29
+ 2:23 Эст 6:2, Эст 10:2
+ 3:7 Эст 9:24, Эст 9:26,
+ 3:10 Эст 8:2
+ 3:12 Эст 8:9
+ 3:13 Эст 8:10,
+ 3:15 Эст 8:14
+ 4:3 Дан 9:3
+ 4:7 Эст 3:9
+ 4:8 Эст 3:14
+ 4:11 Дан 2:9
+ 5:1 Эст 4:16
+ 5:2 Эст 4:11
+ 5:3 Эст 7:2,
+ 5:8 Эст 7:3
+ 5:9 Эст 3:1
+ 5:10 Эст 6:13
+ 5:11 Эст 9:7-10, Эст 3:1
+ 5:14 Эст 6:4, Эст 7:9-10
+ 6:1 Эст 2:23, Эст 10:2
+ 6:2 Эст 2:21-22
+ 6:4 Эст 5:14, Эст 7:9-10
+ 6:13 Эст 5:10
+ 7:1 Эст 5:3,
+ 7:3 Эст 5:8
+ 7:4 Эст 3:9
+ 7:6 Эст 3:10
+ 7:9 Эст 1:10, Эст 5:14, Эст 6:4, Дан 6:24
+ 8:2 Эст 3:10
+ 8:3 Эст 3:1
+ 8:4 Эст 5:2
+ 8:8 Эст 3:12
+ 8:9 Эст 1:1, Эст 3:12, Эст 1:22
+ 8:10 Эст 3:10, Эст 3:13
+ 8:14 Эст 3:15
+ 9:1 Эст 3:13
+ 9:12 Эст 5:6, Эст 7:2
+ 9:24 Эст 3:7
+ 9:29 Эст 2:15
+ 9:30 Эст 1:1, Эст 8:9
+ 9:31 Эст 4:3
+ 10:2 Эст 2:23, Эст 6:1-2

+ https://ibt.org.ru/ebook?id=BLK

География Картала

География Картала

1. Вавилон (Бабил) Империя

2. «рут» Китапда Сагъыннган Жерле

3. Перс Империя

Вавилон (Бабил) империя

«Рут» китапда сагъыннган жерле

Перс империя

Table of Contents

- Сыйлы Китапла: Даниял Файгъамбар, Рут, Эстер: Эстер

- Эстер

- Ал Сёз
- 1
- 2
- 3
- 4
- 5
- 6
- 7
- 8
- 9
- 10

- География Картала

- Вавилон (Бабил) империя
- «Рут» китапда сагъыннган жерле
- Перс империя